نگاهی اقتصادی به مقوله پارتی بازی

 

یکی از پدیده های نامطلوب در ایران مسئله پارتی بازی است. پارتی بازی اقسام و اشکال متنوعی دارد. انچه در اینجا مطمح نظر است مقوله پارتی بازی در استخدام است. بکارگیری اقوام، آشنایان، دوستان و افراد توصیه شده در سازمان ها یکی از مشکلاتی است که جامعه ایران از آن رنج می برد. این مسئله با توجه به افزایش نرخ بیکاری و کمیاب شدن مشاغل موجود در جامعه حساسیت شدیدتری را در جامعه بر می انگیزد. سوالی که در این رابطه مطرح می شود این است که چرا مسئله پارتی بازی در جامعه ایران رواج دارد؟ آیا این یک مسئله فرهنگی و اجتماعی است؟ برخی از منظر جامعه شناسی مسئله پارتی بازی را بررسی می کنند و معتقدند وجود چنین رفتارهایی در سازمان های رسمی نشان دهنده عمق کم مدرنیته در جامعه ایران است چرا که با وجود نهادهای رمسی اما عملا شبکه های غیررسمی در آن فعال هستند و این شبکه های غیررسمی عمدتا ناشی از پیوندهای ماقبل مدرن یعنی پیوندهای خانوادگی، عشیرتی، قومی و نژادی است و تاسیس نهادهای جدید صرفا پوشش جدیدی برای این روابط به وجود آورده است. از دل این تحلیل البته توصیه  ای جز این بیرون نمی آید که باید صبر کرد تا مدرنیته آنقدر در ایران رواج یابد که پیوندهای ماقبل مدرن را تضعیف کند تا نهایتا مسئله پارتی بازی در جامعه ریشه کن گردد.

در مقابل تحلیل اجتماعی و فرهنگی، رویکرد اقتصادی تحلیل بدیلی عرضه می کند که می توان ادعا کرد کارایی آن بیشتر از تحلیل اجتماعی و فرهنگی است. نخست باید شرایط کسی که در مقام تصمیم گیری برای یک سازمان قرار دارد و آنقدر قدرت و اختیار دارد که بتواند در استخدام پارتی بازی کند را بررسی کرد. وقتی اقوام از یک مدیر درخواست می کنند که یک فرد فامیل را استخدام کند وی در برابر دو گزینه قرار می گیرد. اگر درخواست اقوام را قبول کند این نتیجه مثبت را خواهد داشت که حمایت اقوام از وی افزایش خواهد یافت و یک دین بر دوش درخواست کنندگان خواهد بود تا جبران این محبت را انجام دهند. پیامد منفی این قبول این است که یک فرد آشنا را بر افراد کارآمدتر ترجیح داده است لذا از کارایی سازمان کاسته خواهد شد. اگر درخواست اقوام را رد کند نتیجه منفی این خواهد بود که اقوام نسبت به وی سردتر شده و نظر آنها نسبت به وی منفی یا کمتر مثبت می شود و حمایت خانوادگی کمتری کسب خواهد کرد در عوض قادر خواهد بود با استخدام یک فرد کارا به جای یک فرد توصیه شده، کارایی سازمان خود را افزایش دهد.

اگر نتیجه نظر مثبت یا منفی اقوام را برای مدیر موردنظر ثابت فرض کنیم، متغیر موثر در اینکه مدیر اقدام به پارتی بازی کند یا نه، اهمیت کارایی سازمان است. اگر بقا و دستمزد و ارتقاء مدیر در گرو عملکرد کارای سازمان باشد، در این صورت هزینه نارضایتی اقوام را به جان خواهد خرید و پارتی بازی نخواهد کرد در عوض تلاش خواهد کرد تا کارایی سازمان تحت امر خود را ارتقا دهد. به عبارت دیگر وقتی منفعت مدیر به کارایی سازمان پیوند بخورد و مدیر احساس کند که هزینه پارتی بازی بیشتر از هزینه نارضایتی توصیه کنندگان است، آنگاه در مقابل پارتی بازی مقاومت خواهد نمود.

اگر تحت برخی شرایط مدیر احساس کند که پارتی بازی برای او هزینه ای به همراه ندارد و یا هزینه آن کمتر از منافع آنست به این کار دست خواهد یازید. اگر اندازه گیری کارایی یک سازمان دشوار باشد مدیر محدودیت کمی برای انجام پارتی بازی احساس خواهد کرد. معمولا اندازه گیری کارایی و کارآمدی سازمان های دولتی و عمومی سخت تر از بنگاه های خصوصی است. به قول گوردون تولوک، اندازه گیری و سنجش کارایی یک شعبه مک دونالد راحت تر از سفارت خانه آمریکا در انگلیس است. در بنگاه های تجاری افت کارایی به طور مشخص با کاهش سود آشکار می شود اما در یک سازمان دولتی نظیر یک سفارتخانه به سادگی نمی توان مشخص کرد که عمکلرد کدام سفیر مثبت یا منفی بوده است.

در سازمان های کوچک، عملکرد تک تک افراد در تولید نهایی منعکس می شود لذا ناکارایی، تنبلی و بی انگیزگی یک فرد به سادگی قابل شناسایی است. در مقابل هرچه یک سازمان بزرگتر باشد ناکارآمدی یک کارمند اثر کمتری در نتیجه کلی آن سازمان می گذارد. لذا در سازمان های بزرگ احتمال پارتی بازی بیشتر است چرا که دغدغه کمتری در مورد افت کارایی کلی سازمان در قبال پذیرش یک فرد توصیه شده احساس خواهد شد. با توجه به اینکه اکثر سازمان های دولتی بسیار عریض و طویل هستند، می توان حدس زد که پارتی بازی برای استخدام در آنها با محدودیت کمتری روبرو است. همچنین در سازمان های خصوصی بزرگ نیز این مسئله قابل تحقق است. یکی از عللی که متخصصان مدیریت توصیه می کنند تا سازمان های بزرگ به واحدهای کوچک نسبتا مستقل (Small Business Unit SBU) تقسیم شوند همین است که سنجش عملکرد هر کدام منفک از عملکرد کل سازمان ممکن گردد.

اگر بتوان ناکارایی یک سازمان را در افکار عمومی یا نزد مسئولین مربوطه به نحوی توجیه کرد، در این صورت وقوع پارتی بازی محتمل خواهد بود. به عنوان مثال اگر مدیران و بوروکرات ها بتوانند عملکرد ضعیف یک سازمان را صرفا ناشی از کمبود بودجه جلوه دهند و بدلیل عدم تقارن اطلاعاتی، سیاست مداران مافوق نتوانند نظارت درستی بر یک سازمان اعمال کنند و ادعای یاد شده را مورد ارزیابی قرار دهند طبیعی است که می توان انتظار داشت پارتی بازی درآن سازمان میسر شود.

همانگونه که می دانیم کیفیت نامطلوب کالای تهیه شده توسط بخش خصوصی با نارضایتی مشتریان روبرو شده و بلافاصله با نخریدن محصول مواجه می شود و تولیدکننده با کاهش درآمد تنبیه می شود. در مورد خدماتی که بخش عمومی به جامعه عرضه می کند رقیبی وجود ندارد و شهروندان یک جامعه به فرض نارضایتی نمی توانند از آن استفاده نکرده و به سراغ بنگاه رقیب روند. به بیان دیگر شهروندان در مقام مصرف کالاهای عمومی چاره و گریز دیگری ندارند جز آنکه به خدمات موجود بسنده کنند. تنها راه حل شناخته شده برای ابراز نارضایتی شهروندان از وضعیت تولید و عرضه کالاهای عمومی، تنبیه سیاست مداران از طریق رای ندادن در انتخابات است. متاسفانه این مکانیزم نیز کامل نیست و به طور موثری نمی تواند عمل کند. تصمیم گیری در رای دادن به یک نامزد ریاست جمهوری یا حزب متاثر از عوامل متعددی چون قیافه، شعارها، سابقه ، افشاگریها، تبلیغات و مسائل دیگری از جمله کارایی است. مردم حتی وقتی می خواهند مقوله کارایی و کارامدی سازمان های دولتی را در هنگام رای دادن لحاظ کنند کارایی سازمانها را یک کاسه می کنند. به عنوان مثال شاید عملکرد نیروی انتظامی و شهرداری به دلیل اینکه پیش چشم مردم است ملموستر از کارایی سازمان ثبت احوال باشد و کارایی آن دو نهاد، عملا کارایی نهادهای متعدد دیگر نظیر ثبت احوال را تحت الشعاع قرار دهد. لذا همواره مسئولین سازمانهای حاشیه ای مذکور در یک حاشیه امن از لحاظ سنجش کارایی قرار دارند و راحت تر می توانند پارتی بازی کنند.

در جوامعی که دیکتاتوری است و یا شبه دمکراسی در آن حاکم است و ارادت ورزی بیش از کارایی در ارتقاء اهمیت می یابد، مقوله پارتی بازی فضایی برای رشد پیدا می کند. اساسا در سازمان ها و انتصاباتی که سیاسی تلقی می شود مسئله پارتی بازی  محتمل تر است چرا که مقوله کارایی اهمیت ثانوی دارد اگر اصلا اهمیت داشته باشد.

  
نویسنده : ali ; ساعت ٩:٠٦ ‎ق.ظ روز ۱۳۸٥/٧/۸