اصلاح ساختار اقتصادی از شعار تا واقعیت

 

امروزه شاید کسی مخالف این ادعا نباشد که اقتصاد ایران بیمار است چرا که همه ضرورت علاج این بیماری را مطرح می کنند و خواستار آن می شوند که این کار هرچه سریعتر صورت گیرد اما وقتی مصداق و الزامات این درمان مطرح می شود عقب نشینی ها شروع می شود، تردیدها رخ می نماید و حتی همان افراد در مقابل این اعمال این درمان مقاومت می کنند. این مسئله یکی از مهمترین پارادکس هایی است که بسیاری از افرادی که به عرصه سیاست گذاری کشور وارد شدند به آن گرفتار گردیدند. با توضیحاتی که در ادامه می آید این معنا روشن تر می گردد.

مقصود از بیمار بودن اقتصاد ایران به آن معنی است که منابع محدود موجود در این کشور به شکل مناسبی تخصیص نمی یابد. به همین دلیل با هرز منابع و بازده پایین آن روبرو هستیم و رشد اقتصادی زیادی را تجربه نمی کنیم. منابع هر کشور را  می توان به سرمایه و نیروی کار تفکیک نمود. مقصود از تخصیص نادرست منابع انسانی آنست که بخشی از نیروی انسانی کشور در زمینه هایی فعالیت می کند که نباید بکند، به کارهایی مشغول است که نباید انجام دهد. طبیعی است که اصلاح ساختار اقتصادی در این حالت به معنی آنست که این افراد از شغل موجود جدا شوند و در شغل های دیگری مشغول شوند.

مقصود از تخصیص نادرست سرمایه آنست که پول ها در بخش هایی سرمایه  گذاری شده که توجیه اقتصادی نداشته یا بازدهی کمی دارند. در این حالت منابع مالی کشور به شکل کارخانه ها و صنایعی درآمده است که زیان ده یا کم بازده هستند. اصلاح ساختار اقتصادی در کشور به این معنی است که این کارخانه ها باید تعطیل شوند و تجهیزات و ماشین آلات آن باید در زمینه های دیگری بکار گرفته شوند.

سوالی که بلافاصله پس از این مسئله مطرح می شود آنست که چرا چنین وضعی رخ داده است؟ چرا در اقتصاد ایران چنین خطایی در تخصیص منابع به صورت سیستماتیک رخ داده در حالیکه در شرایط عادی انتظار می رود اشتباه در سرمایه گذاری و تخصیص منابع به صورت تصادفی رخ دهد. یکی از مهمترین دلایل شکل گیری این وضع نظام قیمتی نادرستی است که در اقتصاد حاکم گردیده که موجب شده تا علائم نادرستی به عاملین اقتصادی ارسال شود.

معمولا هرگاه بحث بیمار بودن ساختار اقتصادی مطرح می شود بلافاصله مشکلات گفته شده دربعد تولید مورد توجه قرار می گیرد اما رفتار نادرست مصرفی مورد لحاظ قرار نمی گیرد در حالیکه نظام قیمتی نادرست علائمی را نیز به عاملین اقتصادی ارسال می کند که رفتار مصرفی آنها را دچار انحراف می کند. به عنوان مثال قیمت پایین آب، برق، گاز و تلفن موج گردیده که مصرف مردم از این اقلام به مراتب بیشتر از دیگر مردم کشورهای توسعه یافته باشد در حالیکه معمولا در ایران غربی ها به مصرف گرایی متهم می شوند. چه کسی می تواند این واقعیت را نادیده بگیرد که مردم اروپا در زمان مشاهده تلویزیون برق را خاموش می کنند و یا به جای استفاده زیاد از سیستم گرمایش لباس های گرم بیشتری می پوشند در حالیکه مردم ایران محدودیتی برای خود در استفاده از آب، برق، تلفن و گاز احساس نمی کنند. اصلاح ساختار اقتصادی در ایران به معنی آنست که رفتار مصرف کننده نیز اصلاح شود و تغییراتی در آن رخ دهد.

حال به مسئله محوری یاد شده بر می گردیم که چگونه افرادی که سابقا از ضرورت اصلاح ساختار اقتصادی سخن می گفتند در عمل در برابر آن مقاومت می کنند. وقتی بحث اصلاح ساختاری مطرح می شود این به معنی آنست که برخی کارخانه ها تعطیل شوند و سرمایه ها و نیروی انسانی آن به بخش های دیگر منتقل شوند و در جایی دیگر به کار گرفته شوند. در عمل عده ای که تصور می کردند اصلاح ساختار اقتصادی یعنی صرفا افزایش تعداد شاغلین و افزایش تعداد کارخانه ها در برابر این امر مقاومت می کنند حاضر به قبول پیامد اصلاح ساختار که چنین ورشکستگی ها و بیکاری هایی است نمی شوند. وقتی بحث اصلاح ساختار اقتصادی از طریق اصلاح رفتار مصرف کننده مطرح می شود این به معنی آنست که توده مردم در مصرف آب، برق، گاز، بنزین و تلفن در معرض فشار ناشی از هزینه قرار گیرند تا با حسابگری بیشتری از این امور استفاده کنند. در این موضع نیز عده ای که سابقا خواستار اصلاح ساختار اقتصادی بودند اعتراض می کنند چرا که تصور می کردند اصلاح ساختار اقتصادی به معنی مصرف بیشتر و راحت تر است. اصلاح ساختار اقتصادی بیش از آنکه مصرف بیشتر و راحت تر باشد، مصرف درست تر منابع محدود موجود در جامعه است. درست است که با اصلاح ساختار اقتصادی رشد اقتصادی افزایش می یابد و به دنبال آن درآمد سرانه و مصرف افزایش پیدا می کند، اما نباید فراموش کرد که این امر به معنی تحقق نامحدود بودن منابع یک کشور نیست. کسانی که چند صباحی در کشورهای توسعه یافته زندگی کرده باشند به خوبی متوجه این واقعیت شده اند که چقدر حسابگری در مصرف اقلام مختلف توسط شهروندان غربی صورت می گیرد و تصور مصرف بی حد و حساب چقدر از واقعیت کشورهای توسعه یافته بدور است.

واقعیت امر آنست که بسیاری از مردم و از جمله کسانی که در عرصه سیاست گذاری اقتصادی هستند به سادگی قبول می کنند که یک فرد بیمار باید دوران نقاهت و ریاضت را تحمل کند تا سلامت خود را باز یابد اما همین مسئله را در مورد اقتصاد باور ندارند در حالی که هر دو حالت یک حکم صادق است. بیمار بودن اقتصاد به معنی شکل گیری رفتار مصرفی و تولیدی یک جامعه به شکل نادرست که درمان این بیماری با اعمال تغییر ممکن است و صد البته که اعمال هر تغییر با دشواری ها و مقاومت هایی روبرو است. کسانی که تصور می کنند می توان تغییرات اساسی در اقتصاد نداد اما انتظار دارند بهبود اساسی در اقتصاد ایجاد شود، آب در هاون می کوبند و اسیر یک تناقض گویی و متناقض خواهی بدیهی هستند.

همه کسانی که در عرصه سیاسی و اجتماعی فعالیت می کنند باید تعارف را با خود کنار بگذارند و صریحا مشخص کنند که آیا خواهان اصلاح ساختار اقتصادی ایران هستند  که در این صورت باید به استقبال پیامدهای آن اعم از خوشایند و ناخوشایند بروند در غیر این صورت خواست اصلاح ساختار اقتصادی را به کنار نهند و محافظه کارانه بر تداوم وضع موجود- هرچه که هست- تاکید کنند.

امروزه مجلسیان و دولتیان به طور خاص باید با مسائلی کلیدی در زمینه اصلاح ساختار اقتصادی نظیر اصلاح قیمت انرژی، هدفمند کردن یارانه ها، خصوصی سازی، آزاد سازی تجاری و ... روبرو شوند. نحوه مواجهه آنها با این مسائل نشان از جهت گیری حقیقی آنها در قبال اصلاح ساختار اقتصادی دارد.

  
نویسنده : ali ; ساعت ۱٠:٤٧ ‎ق.ظ روز ۱۳۸٥/٥/۱۱